Chế Lan Viên đã nghĩ gì khi viết Điêu tàn? Hay nói cách khác, Điêu tàn cho thấy tư tưởng thẩm mĩ, văn nghệ của Chế Lan Viên thuở ấy ra sao? (NGUYỄN…

Bạn đang xem: điêu tàn chế lan viên

(Kỉ niệm 100 năm ngày sinh nhà thơ Chế Lan Viên)

. NGUYỄN THANH TÂM

Cùng các thi hữu, Chế Lan Viên đã dựng nên Trường thơ loạn với những dấu hiệu đầy đủ nhất của một trường phái thơ ca. Chế Lan Viên nói riêng và Trường thơ loạn nói chung thực sự là những ngọn tháp, những đền đài tỏa bóng trên đồng bằng Thơ mới và thơ trữ tình hiện đại Việt Nam.

1. Ta nghĩ gì khi đứng trước Điêu tàn và Chế Lan Viên? Khi cảm nhận một dòng sông Linh quằn quại, những tháp Chàm rêu phong, viên gạch cổ im lìm rụng vào lòng tháp lãng quên một buổi chiều cô tịch, những nghĩa địa rét mướt, những ma Hời “sờ soạng dắt nhau đi” cùng bao nhiêu xương trắng, sọ não, máu huyết,… tôi đã run lên vì kinh sợ bởi trí tưởng tượng của Chế Lan Viên.

Này là một toàn cầu kinh dị, thoát thai từ nỗi bi hận khởi sinh trong đau thương tiêu diệt. Chiêm quốc, sự hiện hữu và cát bụi hư vô, thành Đồ Bàn và những kí ức hưng thịnh, đổ nát,… là nỗi ngậm ngùi uất ức, là hoài nhớ trong vô vọng. Toàn bộ đã tái sinh trong Điêu tàn – tập thơ kinh dị “tột cùng” của Chế Lan Viên (xuất bản năm 1937).

Tên gọi Phan Ngọc Hoan mới mẻ, thanh tân, thoáng đạt và dịu nhẹ quá, không phù hợp với toàn cầu Điêu tàn. Chế Lan Viên – “vườn hoa lan của dòng dõi đế vương”, hình như mới là sự lựa chọn đích đáng nhất. Chế Lan Viên tạo dựng nên Điêu tàn từ “tưởng tượng, hư cấu, siêu hình” (Hồ Thế Hà) hay chính toàn cầu ấy đã hoài thai nên Chế Lan Viên – “một cái tháp Chàm chắc chắn và lẻ loi, bí mật” (Hoài Thanh – Hoài Chân). 

Điêu tàn mở ra một toàn cầu chưa từng có, đã mất đi hay hiện hình ở cõi khác nhưng quả là kinh dị và lạ lẫm với những gì tất cả chúng ta từng trải nghiệm. Cũng từ toàn cầu ấy, Chế Lan Viên xuất hiện. Không mấy ai còn ý định đi tìm xem Chế Lan Viên tên thật là gì, quê quán gốc tích ở đâu. Toàn bộ hình như là một sự “mê tín” (Ŕ.Barthes).

“Điêu tàn” trong tủ sách “Danh tác thơ” của Nhã Nam.

Người ta biết Chế Lan Viên bởi vì có Điêu tàn cũng như người ta thấy hiện hữu những điều kinh dị, quái dị nhất từ tác phẩm ấy. Điêu tàn kiến tạo ra Chiêm quốc tiêu vong, đổ nát, nơi có những u hồn réo gào khóc thương quá khứ, vất vưởng, quờ quạng đi trong bóng thành quách hoang vu, đầy xương lạnh và máu huyết. Cũng chính từ Điêu tàn mà tất cả chúng ta có Chế Lan Viên.

Quảng Trị, một vùng đất nghèo cằn cỗi, chỉ giàu nắng gió và cát bỏng lại có một huyện mang tên gọi thật dịu ngọt: Cam Lộ. Phải chăng nhân loại nơi đây đã gửi gắm toàn bộ ước mong về cuộc sống đỡ cùng cực hơn qua tên đất, tên làng của mình? Phan Ngọc Hoan – Chế Lan Viên sinh ra tại vùng đất ấy, năm 1920.

Suối nguồn của niềm mong ước ngọt lành đã len thấm vào tâm hồn Phan Ngọc Hoan, tưới tẩm cho hạt giống mộng mơ để một mai nảy nở trên điêu tàn. Rời Cam Lộ theo cha (cụ Phan Ngọc Trân) vào Bình Định sinh sống, thể xác và linh hồn Phan Ngọc Hoan tiếp tục được nuôi dưỡng bằng toàn bộ tiềm năng/ dị năng của xứ sở, hoài sinh nên một cốt cách thi ca “phi thường”, xứng đáng là một trong tứ trụ của Trường thơ loạn, được xếp vào “Bàn Thành tứ hữu” của thi ca Bình Định.

Nổi tiếng thông minh từ bé, trải qua trường Tiểu học Pháp Việt Bình Định, trường Trung học phổ thông Quy Nhơn, Cao đẳng Tiểu học, khi hợp tác cùng các báo Tin văn, Tiểu thuyết thứ bảy, Trong khuê phòng, Ngày nay, Người mới,… Chế Lan Viên càng tỏ rõ tinh anh của mình. Toàn bộ dồn tụ lại và dấu hiệu trong thi ca ngay từ những năm tháng còn rất trẻ.

Xem Thêm  Nơi Thăng Hoa Cùng Ẩm Thực Việt - nha hang song ngu

Sự kiện đáng Note nhất không chỉ so với Chế Lan Viên mà với cả nền Thơ mới Việt Nam là sự ra đời như “một niềm kinh dị” của tập Điêu tàn năm 1937. Người ta khởi đầu nghe đến chàng thi sĩ trẻ tuổi của thành Đồ Bàn, tên tuổi chàng cất cánh thấu trong Nam ngoài Bắc. Cũng từ đấy, khi đã định hình phong thái thơ kinh dị của mình, Chế Lan Viên cùng Hàn Mặc Tử đã lập nên Trường thơ loạn mà khí hậu bao trùm là điên – loạn (sau đó kéo thêm Bích Khê, Hoàng Diệp, Yến Lan, Quỳnh Dao).

Ở đó, Điêu tàn, tiêu diệt là cội nguồn của loạn; Đau thương là huyết quản của Thơ điên (Hàn Mặc Tử); “vẻ đẹp khiêu dâm”, tình yêu là căn nguyên của cuồng (Bích Khê – Tinh huyết, Tinh hoa); sắc thái thê lương thoi thóp là hình bóng của lụi tàn (Hoàng Diệp – Xác thu)…

Những nguồn thi cảm nảy sinh nơi đỉnh ngọn thương đau, khắc khoải trên đổ nát tiêu vong định hình những cá tính thơ dị biệt, làm ra sắc thái không nhòa lẫn trong đời sống thi ca Việt Nam thuở ấy. Hoài Thanh – Hoài Chân đã thật tế nhị và kín đáo khi nhận xét về Chế Lan Viên rằng: “Giữa đồng bằng văn học Việt Nam ở nửa thế kỉ hai mươi, nó đứng sững như một cái tháp Chàm chắc chắn, lẻ loi và bí mật”.

Hẳn hai tác giả của Thi nhân Việt Nam đã dựa trên một đặc trưng trong thiết kế của các Kalan Chăm là xây dựng trên các ngọn đồi cao với xu thế vươn lên chiếm lĩnh không gian,… Một sự so sánh thật có ý nghĩa khi nghĩ về Chế Lan Viên và sự nghiệp thi ca cũng như những đóng góp to lớn mà tác giả đã để lại cho nền văn học dân tộc.

2. Chế Lan Viên đã nghĩ gì khi viết Điêu tàn? Hay nói cách khác, Điêu tàn cho thấy tư tưởng thẩm mĩ, văn nghệ của Chế Lan Viên thuở ấy ra sao? Phải thấy một điều rằng, tầm vóc tư tưởng quyết định tầm vóc văn nghệ của nhà văn. Tư tưởng văn nghệ hiểu một cách giản dị là sự dấu hiệu tập trung, sâu sắc, thống nhất những kết tinh của tư duy và mĩ cảm, thái độ và xúc cảm thông qua hệ thống kí hiệu thẩm mĩ.

Với Chế Lan Viên, những tuyên ngôn hết sức quyết liệt về thi sĩ, thơ ca và công việc sáng tạo là một cách trổ tài tư tưởng của ông về toàn cầu, nhân loại và hình thức của văn nghệ. Khi Hàn Mặc Tử nói rằng thi sĩ là loài thứ ba, “Loài này là những bông hoa rất quý và rất hiếm sinh ra ở đời với một sứ mạng rất thiêng liêng: phải biết tận hưởng những công trình châu báu của Đức Chúa Trời đã gây nên, ca ngợi quyền phép của Người và trút vào hồn người ta những nguồn khoái lạc đê mê nhưng rất thơm tho rất tinh sạch”, thì Chế Lan Viên cho rằng không thể so sánh thi nhân với người thường được: “Thi sĩ không phải là người.

Nó là người Mơ, người Say, người Điên. Nó là Tiên, là Ma, là Quỷ, là Tinh, là Yêu. Nó thoát Hiện tại. Nó xối trộn Dĩ vãng. Nó ôm trùm Tương lai. Người ta không thể hiểu được nó vì nó nói những cái vô nghĩa, tuy rằng những cái vô nghĩa hợp lí” (Tựa Điêu tàn).

Thi sĩ không phải là người thường, vì vậy “làm thơ là làm sự phi thường”, hướng tới những cái “tột cùng” có thể khác xa với cuộc sống mà người thường thị kiến. Nhưng như chính thi sĩ đã lên tiếng, này là những cái vô nghĩa hợp lí bởi “cái gì nó nói đều có cả”.

Chế Lan Viên dưới lăng kính hội họa.

Một vấn đề cần phải nhận thức ở đây, này là sự khác biệt của tuyên ngôn văn nghệ và tư tưởng văn nghệ. Tư tưởng văn nghệ thuộc về ý niệm (cái bên trong, diễn ra trong tư tưởng – “hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật”), tuyên ngôn là cái hiện tạo dựng lời, thành diễn ngôn về văn nghệ.

Tuyên ngôn văn nghệ có thể được diễn đạt bằng nhiều hình thức, nhưng rõ ràng nó chỉ được phát biểu khi đã thực sự chín về mặt tư tưởng. Giữa hai khái niệm này có nhiều điểm không thể rõ ràng và trong thực tiễn tư tưởng văn nghệ là cốt lõi của tuyên ngôn văn nghệ. Khi xem xét tuyên ngôn văn nghệ của Chế Lan Viên – như là một chỉ dấu của tư tưởng, tất cả chúng ta cần bao quát tư tưởng văn nghệ rất khác thường của tác giả và những tuyên ngôn mang tính hướng dẫn, không nằm trong tác phẩm văn nghệ.

Xem Thêm  Cây thông noel nhỏ để bàn, vật trang trí Giáng sinh nhỏ mà có võ - cây thông noel nhỏ

Trước hết, tuyên ngôn văn nghệ của Chế Lan Viên (trước Cách mạng tháng Tám) dấu hiệu trong lời tựa tập Điêu tàn như phần đầu đã dẫn. Phần lớn tuyên ngôn mang tư tưởng văn nghệ của Chế Lan Viên được dấu hiệu thông qua Note thẩm mĩ, tình cảm thẩm mĩ, điểm nhìn văn nghệ, sự tự dấu hiệu, hình tượng toàn cầu, các phương tiện, vật liệu thiết kế nên toàn cầu văn nghệ, sự xử lí các phạm trù hiện thực và giấc mơ – mơ mộng, hiện tồn và siêu hình, trạng thái hưng phế của nhân sinh – thế sự trong tập thơ Điêu tàn.

Ta thấy rằng Note thẩm mĩ của thi nhân hướng tới cái kì dị, quái dị, cái ghê sợ khác thường. Này là mĩ cảm của kẻ trót thác mình làm xác thịt, xương tủy và máu huyết, làm ma Hời trên vùng đổ nát của Chiêm quốc. Như Hàn Mặc Tử nhạy cảm với Đau thương, Bích Khê điên loạn vì Đẹp và Dâm, Chế Lan Viên thấy mình bị chinh phục bởi sự kinh rợn của toàn cầu âm ti, địa ngục.

Những đầu lâu máu chảy, những xương óc rên rỉ, những đáy mồ hoang lạnh, những đền đài lở lói,… đã lay động trí não thi nhân, thu hút cái nhìn và tạo thành tình cảm thẩm mĩ, ý thức thẩm mĩ. Sự sáng tạo được phát sinh trên nền tảng của ý thức thẩm mĩ ấy.

Như đã nói, với các nhà thơ thuộc Trường thơ loạn, tâm điểm của địa hạt thẩm mĩ là đau thương, điêu tàn, tử vong, sự tiêu diệt. Nhưng, ám ảnh tiêu diệt càng lớn, sự khát khao phục sinh, tái tạo cũng càng lớn. Làm sống dậy một toàn cầu đã tiêu trầm, hoang phế là một khát khao của thi nhân có thể đã được nhen nhóm từ giọt Cam Lộ thuở nào. Hình như cấu trúc “tam vị nhất thể” của thần Silva đã ánh hiện trong thi giới của Chế Lan Viên, mời chào một sự phục sinh từ trong tiêu diệt.

Ta chợt nhận thấy lẽ hóa sinh nơi “tột cùng” sự sinh diệt ấy: cùng tắc biến, hợp rồi tan, tồn vong và hưng phế, cái nhất thời và cái vĩnh hằng bất biến,… Nhưng dẫu sao, đằng sau mọi điêu tàn đổ nát, nét đẹp bị tiêu vong vẫn là nỗi ngậm ngùi của kẻ mang niềm hoài cựu.

Chế Lan Viên có vẻ tác động nhiều ¢. Baudelaire và E. Poe ở khía cạnh mĩ học của cái xấu, cái ác, cái rùng rợn. Dẫu không bị nguyền rủa như những tác giả Âu – Mĩ nhưng Chế Lan Viên đã mang đến làng thơ Việt Nam một sự kinh hãi “tột cùng”. “Phi thường”, “tột cùng”, “phi lí đầy ý nghĩa”, và “cái gì nó nói cũng đều có” chính là toàn thể sự biện luận của thi sĩ về toàn cầu Điêu tàn. Làm sống dậy toàn cầu âm ma ấy trong tư tưởng, thần trí của thi nhân khiến mực là máu huyết tuôn chảy, ngọn bút mang như một ánh gươm và trang thơ là một không gian đầy hoang phế:

“Nền giấy trắng như xương trong

bãi chém

Bỗng run lên kinh hãi dưới tay điên

Tiếng bút đưa rợn mình như

tiếng kiếm

Nạo những thành sọ trắng của

ma thiêng”

(Tiết trinh)

Cái tôi mang tâm trạng loạn mê, cuồng hãi, “trửng giỡn”, tra vấn, réo gào với yêu ma, xương vỡ, máu trào, là một tư cách có tính đại diện, là hiện thân của một tư tưởng dị biệt về chất thơ, về thẩm mĩ mà Chế Lan Viên tìm đến. Như một sự phản ứng với thơ ca lãng mạn có thể đã nhạt dần sức mê hoặc, thi sĩ lần tìm vào cõi giới của sự tiêu diệt, khai thác chiều sâu của u linh và nỗi sợ hãi, hú gào, kêu khóc, rên rỉ cùng tử vong, ôm ấp những bộ xương khô, thủ thỉ cùng ma Hời vất vưởng.

Xem Thêm  #1 Xin Xăm Quan Âm - gieo quẻ quan âm

Có vẻ, mẩu chuyện thi nhân nằm sâu sâu dưới lòng đất để hấp thu linh khí xứ Chàm đặng viết Điêu tàn chỉ là truyền lưu, nhưng quả thật, toàn thể cõi giới ấy hình như được phục dựng từ lòng hoang mộ, từ nghĩa địa lạnh giá, từ những cổ tháp âm u trầm mặc,…

Thi nhân nếu không phải là một người điên, người say, người mơ, không phải là yêu, là tinh, là ma sao có thể cất chung tiếng nói cùng cõi giới ấy. Điều đó ngỡ như giản đơn mà thật trọng yếu trong trường hợp này.

Có vẻ, mẩu chuyện thi nhân nằm sâu sâu dưới lòng đất để hấp thu linh khí xứ Chàm đặng viết

Điêu tàn

chỉ là truyền lưu, nhưng quả thật, toàn thể cõi giới ấy hình như được phục dựng từ lòng hoang mộ, từ nghĩa địa lạnh giá, từ những cổ tháp âm u trầm mặc,…

3. Điêu tàn là một diễn ngôn về sự hoang loạn. Cái loạn của một cá thể lạc hồn nơi cõi chết, cúi nhìn trong lòng giếng thẳm một người nổi tiếng rụng, lắng nghe tiếng rên rỉ của yêu ma, nhìn thấy cảnh thịt rữa xương tàn nơi đáy mồ,… Trong khả năng đầy hạn chế của tất cả chúng ta, Điêu tàn “áp chế” lên sự cảm nhận, kiến tạo ra “tri thức” về sự kì dị, sự quái dị. 

Quyền lực của diễn ngôn này rõ ràng mang tính “áp chế” nhưng ngay đầu tác phẩm Chế Lan Viên đã nói “cái gì nó nói cũng có cả”. Vậy thì, biết phải làm sao? Đành mơ tiếp giấc mơ từ đáy huyệt, cho tủy xương thức dậy dưới bóng đền đài hoang loạn.

Thơ trữ tình Việt Nam đến những sáng tác của Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử… đã bước sang địa hạt của thơ tượng trưng và siêu thực. Cùng các thi hữu, Chế Lan Viên đã dựng nên Trường thơ loạn với những dấu hiệu đầy đủ nhất của một trường phái thơ ca: lời tựa của Điêu tàn là tuyên ngôn thứ nhất; Điêu tàn, Đau thương, Tinh huyết, Tinh hoa, Xác thu là những thực hành văn nghệ tiêu biểu; Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Yến Lan, Hoàng Diệp là những yếu nhân của trường thơ đó. Chế Lan Viên nói riêng và Trường thơ loạn nói chung thực sự là những ngọn tháp, những đền đài tỏa bóng trên đồng bằng Thơ mới và thơ trữ tình hiện đại Việt Nam.

Tháp Nhạn – Tuy Hòa, Phú Yên, tháng 5/2020
и.Ƭ.Ƭ

VNQD


Xem thêm những thông tin liên quan đến đề tài điêu tàn chế lan viên

Chế Lan Viên – Điêu tàn và… – Lê Xuân Quang

alt

  • Tác giả: Trạm đọc Bình An
  • Ngày đăng: 2019-11-19
  • Nhận xét: 4 ⭐ ( 7708 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Playlists những bài bình thơ Chế Lan Viên: https://www.youtube.com/playlist?list=PLbhNVntPrBHlE2e0lFnngXwh6sovIfd2N
    Tác giả: Lê Xuân Quang (Việt Nam)
    Thể loại: Bình thơ Chế Lan Viên
    Người đọc: Bình An
    Tháng 11-2019
    chelanvien truongtholoan thomoi tramdocbinhan

Nhóm bài thơ: Điêu tàn (1937) (Chế Lan Viên

  • Tác giả: www.thivien.net
  • Nhận xét: 3 ⭐ ( 7226 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Đề tựa
    Hàn mặc Tử nói: Làm thơ tức là điên. Tôi thêm: Làm thơ là sự phi thường. Thi sĩ không phải là Người. Nó là Người Mơ, Người Say, Người Điên. Nó là Tiên, là Ma, là Quỷ, là Tỉnh, là Yêu. Nó thoát Hiện Tại. Nó xối trộn Dĩ Vãng. Nó ôm trùm Tương La…

Chế Lan Viên – bất tử từ “Điêu tàn”

  • Tác giả: show.vn
  • Nhận xét: 4 ⭐ ( 2301 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm:

Tạp chí Văn Nghệ Thái Nguyên điện tử

  • Tác giả: vannghethainguyen.vn
  • Nhận xét: 3 ⭐ ( 1060 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm:

Về tập thơ “Điêu tàn” của Chế lan Viên

  • Tác giả: tailieu.vn
  • Nhận xét: 5 ⭐ ( 1725 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm:

Điêu Tàn

  • Tác giả: www.goodreads.com
  • Nhận xét: 4 ⭐ ( 1382 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Điêu Tàn book. Read 6 reviews from the world’s largest community for readers. Nhận địnhVà ngày nay, đọc Điêu tàn, tất cả chúng ta cảm ơn rất nhiều nhà thơ Chế…

Chế Lan Viên đã nghĩ gì khi viết “Điêu tàn”?

  • Tác giả: vanhocsaigon.com
  • Nhận xét: 3 ⭐ ( 9868 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm:

Xem thêm các nội dung khác thuộc thể loại: Khám Phá Khoa Học

By ads_law