Nếu như “kiến trúc Đông Dương” xuất hiện ở nhiều đô thị trên cả nước thì thiết kế nhiệt đới giai đoạn 1954-1975 hầu hết xuất hiện ở Sài Gòn. Là đô thị duy nhất có điều kiện tiếp cận với kinh tế, khoa học kỹ thuật nước ngoài, thiết kế ở đây đã có điều kiện phát triển và để lại những giá trị cần nhất định.

Đã có thời ngang tầm khu vực

Từ năm 1954-1975, Sài Gòn, dưới sự quản lý của chính quyền quốc gia đương thời với tình hình xã hội đã có giai đoạn tạm yên, kinh tế được phát triển, sức hút đô thị tăng trưởng kéo theo vận tốc đô thị hoá phát triển nhanh chóng.

Từ những năm 1960, nền kinh tế phụ thuộc vào viện trợ ồ ạt của các nước tư bản đồng minh đổ vào, nhất là Mỹ. Đô thị Sài Gòn có thời cơ phát triển mở rộng thêm. Các mạng lưới đường sá, trục lộ chính được mở rộng và xây mới. Dân số Sài Gòn lúc bấy giờ hơn ba triệu người và đã trở thành một đô thị cực lớn, là trung tâm dân cư, trung tâm việc làm và tị nạn chiến tranh.

Đầu thập niên 1970, do có quyết sách đầu tư kinh tế thu hút tư bản nước ngoài, công nghiệp tp phát triển mạnh mẽ, hàng loạt xí nghiệp quy mô lớn xuất hiện. Song song với việc phát triển nền tảng hạ tầng kỹ thuật, giao thông, điện, nước; nền tảng hạ tầng xã hội, các công trình công cộng, thương mại, dịch vụ, cư xá lớn, cao ốc, các bệnh xá, trường đại học được đầu tư xây dựng phát triển với chất lượng tốt hơn trước.

Ngoài ra đã ra đời một lực lượng khoa học kỹ thuật, công nhân kỹ thuật, thợ thủ công có trình độ cao và đông đảo. Trong số đó đội ngũ thiết kế sư Việt Nam được huấn luyện từ nhiều nguồn trong và ngoài nước như Pháp, Mỹ đã giải quyết được nhu cầu thiết kế và xây dựng của Sài Gòn.

Dựa trên nền tảng kinh tế – xã hội đương thời, hoạt động xây dựng được phát triển cùng sự giao lưu mật thiết với các nước tư bản phương Tây đã tạo điều kiện cho các trào lưu văn nghệ trên toàn cầu du nhập vào Việt Nam một cách tự do. Trong số đó phong thái thiết kế hiện đại quốc tế đang rất được yêu thích đã góp phần làm thay đổi diện mạo thiết kế Sài Gòn.

Phong thái thiết kế này đã khởi đầu thay thế dần các hình thức thiết kế cổ kính, tân cổ kính phương Tây rườm rà và gò bó trước đó, làm cho thiết kế Sài Gòn mang nhiều yếu tố của một nền thiết kế đô thị hiện đại, so ra không thua kém các nước trong khu vực châu Á tại thời điểm này. Đáng lưu ý là hầu hết các công trình thiết kế đó đều do chính đội ngũ thiết kế sư người Việt thiết kế và thi công đạt tiêu chuẩn hiện đại quốc tế.

Xu hướng thiết kế hiện đại khi xâm nhập nước ta đã được các thiết kế sư ứng dụng cho thích hợp với điều kiện khí hậu địa phương và đã tạo dựng nên phong thái “kiến trúc hiện đại nhiệt đới”. Thật ra phong phương pháp này xuất hiện hầu như rộng khắp các nước có khí hậu nhiệt đới như Brazil của Nam Mỹ, một số nước Nam Phi, các nước Nam Á như Ấn Độ, Sri Lanka hay từ các nước vùng Đông Nam Á. Chúng có dấu hiệu chung là hình khối đơn giản, cao tầng, vật liệu xây dựng bêtông cốt thép, nhôm kính, đề cao giá trị công năng, sử dụng cụ thể cấu trúc ô văng, lam che nắng và hành lang thích hợp với khí hậu nhiệt đới ẩm.

Xem Thêm  [Chuẩn] [HƯỚNG DẪN] Cách sử dụng que thử thai? Các loại que thử thai 2021 | cách sử dụng que thử thai - Xác minh

Tuy nhiên, điểm nhất là “kiến trúc hiện đại nhiệt đới” ở Sài Gòn đã được các thiết kế sư người Việt phối hợp khá nhuần nhuyễn giữa các yếu tố kỹ thuật hiện đại phương Tây và văn hoá phương Đông, khai thác các nét đặc trưng thiết kế truyền thống trong công trình. Sự hoà hợp giữa thiết kế, con người và thiên nhiên đã làm cho các công trình này thật sự trở thành những tác phẩm đương thời đáng được trân trọng.

Đặc trưng nhiệt đới và sắc thái Sài Gòn

Nói đến công trình thiết kế tiêu biểu thời kỳ này, không thể không nhắc đến Dinh Độc Lập do KTS. Ngô Viết Thụ và các đồng nghiệp thiết kế. Đồng nghiệp của tôi cũng có bài phân tích về công trình này trong cùng số báo, tuy nhiên, tôi vẫn muốn nhấn mạnh, đây là một công trình triệu chứng sự phối hợp hài hoà giữa các yếu tố văn hoá phương Tây và phương Đông, tạo thành một công trình có phong thái “hiện đại nhiệt đới” làm điểm nhấn không gian hoành tráng cuối trục đường Lê Duẩn.

Thiết kế mặt đứng công trình được phân làm ba mảng đặc – rỗng – và đặc phần nào lặp lại bố cục Dinh Norodom trước đó, tuy nhiên, cũng có thể gợi nhớ đến bóng hình của ngôi nhà ba gian hai chái gia truyền, tương ứng với các khu tính năng bên trong. Tầng trệt được thiết kế cửa kính rộng lớn nhằm mang cây xanh mặt nước lồng vào công trình một cách tối đa.

Hình ảnh nổi trội trên mặt đứng là bức “rèm hoa đá” mới mẻ, tên gọi của tác giả dành cho tác phẩm của mình. Vì mặt đứng công trình quay hướng Đông – Bắc, nên để có nhiều ánh sáng tự nhiên mà vẫn hạn chế được tia bức xạ mặt trời, tác giả đã khéo léo phối hợp vật liệu kỹ thuật của phương Tây với tư tưởng thẩm mỹ truyền thống sáng tạo thành hình ảnh bức rèm khiến người ta liên tưởng đến những hình tượng con tiện hay các dóng trúc vốn là biểu tượng của người quân tử trong tư tưởng của người phương Đông. Chúng mang lại cảm nhận rất đỗi thân quen so với người Việt Nam. Phía trong bức rèm hoa là hiên rộng thoáng chạy dài, tràn ngập ánh sáng như gợi nhớ tới cái hiên trong thiết kế nhà ở dân gian.

Các không gian trong nhà được tác giả tạo dựng theo phép tắc không gian mở thông thoáng tự nhiên nhằm khai thác khung cảnh xung quanh và cũng để thích hợp với khí hậu nơi đây. Ngay cả phương án cách nhiệt cho mái cũng được quan tâm. Mái có cấu trúc sàn hai lớp, bên dưới là lớp bêtông chịu lực, bên trên là các tấm đan chống nóng đặt trên gối gạch cách sàn 40cm, chính nhờ lớp đệm không khí đối lưu ở giữa nên giữ cho nhiệt độ trong nhà lúc nào cũng mát mẻ. Đồng thời trong công trình sử dụng một số vật liệu đặc thù như đá rửa, đá mài để tô tường, chẳng vậy mà có người đặt Dinh Độc Lập vào loại “kiến trúc nhiệt đới tạo nên sắc thái Sài Gòn trong tổng thể chung của kiến trúc đương đại Việt Nam”.

Xem Thêm  [Chuẩn] Tổng quan về bệnh Herpes môi (mụn rộp môi) | cách chữa rộp môi nhanh nhất - Xác minh

Vào năm 1972, công trình Thư viện Khoa học tổng hợp do các KTS Nguyễn Hữu Thiện và Bùi Quang Hanh thiết kế được xây dựng xong. Công trình nằm ở vị trí khá đắc địa tại trung tâm tp, đối mặt với Dinh Gia Long cũ – nay là Bảo tàng Cách mạng tp – ở góc đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Lý Tự Trọng ngày nay.

Các tác giả đã tổ hợp hình khối công trình theo chủ nghĩa công năng bằng cách tạo ra hai khối có dáng hình học dứt khoát rõ ràng nhưng đã khéo léo sắp xếp chúng tương phản nhau. Khối nằm ngang là các phòng đọc và khối đứng là kho sách, cùng với phương án mặt đứng một khối đặc và một khối rỗng mang lại hiệu ứng thị giác ngạc nhiên và ấn tượng. Mặc dù đây là thủ pháp mà tất cả chúng ta thường bắt gặp trong một số công trình hiện đại phương Tây, tuy nhiên ở đây các tác giả đã trổ tài sự nhất quán từ nội dung đến hình thức một phương án thiết kế thích ứng với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm lắm nắng nhiều mưa.

Đồng thời các tác giả cũng đã biết cách phối hợp một cách nhuần nhuyễn giữa các yếu tố thẩm mỹ phương Tây và yếu tố truyền thống của Việt Nam tạo dựng nên một công trình mang sắc thái mới mẻ.

Đó là cách xử lý thiết kế mặt đứng kho sách bằng các mảng tường đặc chạy dài theo phương vị ngang, tượng trưng cho những quyển sách xếp chồng lên nhau và chỉ chừa lại những khe cửa sổ nhỏ vừa đủ để lấy ánh sáng, nhằm tránh các tia nắng chiếu trực tiếp làm vàng ố các tư liệu bên trong. Hay như hình ảnh ngôi nhà sàn được cách điệu đứng trên hồ nước trong bố cục hình khối mặt đứng công trình, sàn tầng trệt được nâng cao khỏi mặt đất mang lại cảm nhận thân thiện thích thú nhưng không làm mất đi sự bề thế của ngôi nhà.

Do công trình quay hướng tây bắc – đông nam nên việc sử dụng hàng rào hoa trên mặt đứng khối phòng đọc là khá hợp lý, vừa chống được bức xạ mặt trời vừa tạo được sự thông thoáng cho hành lang và các phòng ốc bên trong. Đặc biệt ở đây các tác giả đã hiện đại hoá các yếu tố thiết kế truyền thống để tạo ra các hoạ tiết mang tính trang trí vô cùng biểu cảm, mang lại sự thành công mỹ mãn. Công trình gây được ấn tượng mạnh mẽ, khó quên chính là nhờ hàng rào hoa này.

Công trình không còn là một khối hình hộp đồng nhất mà đã sử dụng nhiều yếu tố của thiết kế gỗ truyền thống như cột, dầm, công xôn, mái đua vươn ra khỏi tường nhà, thậm chí những mặt phẳng trơ trụi thân thuộc của những mảng tường lớn theo phong thái thiết kế hiện đại cũng được xử lý bằng vật liệu đá rửa kẻ gioăng khít và được trang trí phù điêu rồng phượng. Hình khối và các cụ thể cho thấy tính chất Việt hoá cũng như nhiệt đới hoá thiết kế hiện đại ở Thư viện Khoa học tổng hợp đã đạt tới đỉnh điểm.

Xem Thêm  [Chuẩn] Symbols.vn — Kí Hiệu Toán Học ❤️️ 1001 Các Ký Hiệu Kí Tự Đặc... | hiệu trong toán học là gì - Xác minh

Có thể điểm thêm một công trình khác nữa, đó là trường Đại học Y dược. Nằm trong một khuôn viên rộng lớn, với kiểu bố cục phân tán nhưng các khối nhà lại được gắn kết với nhau nhờ các dãy hành lang có mái che cả ba tầng nhà, nên sự lưu thông giữa các khối tính năng khá thuận tiện.

Cũng chính nhờ kiểu bố cục này mà công trình gắn kết một cách hữu cơ với những sân vườn, cây xanh, mặt nước, len lỏi trong khuôn viên tạo thành một không khí tươi mát, làm dịu bớt cái nắng gay gắt của khí hậu nhiệt đới phương Nam, đồng thời cũng trổ tài sự vận dụng các nguyên lý của trường phái thiết kế hữu cơ mà các bậc thầy như Frank Lloyd Wright, Alvar Aalto, Richards Neutra đã đề xướng.

Mặc dù có sự hạn chế của những hình khối vuông vức, nhưng do cách tạo ra mặt bằng phóng khoáng, do cách xử lý không gian một cách linh hoạt nên đã phối hợp được khá chặt chẽ giữa các không gian trong và ngoài nhà, giữa các công trình thiết kế với thiên nhiên một cách hài hoà, sinh động. Công trình trường Đại học Y dược là một ví dụ rất thành công về phương án chống các tia bức xạ mặt trời. So với các mặt nhà quay hướng đông và tây, hệ thống lam đứng và dày phối hợp với hành lang đã được sử dụng. Còn so với các mặt nhà hướng nam và bắc thì sử dụng phương án hành lang phối hợp hệ thống lam hỗn hợp trên cao.

Nhìn chung thiết kế công trình trường đại học Y dược có sự thống nhất cao nhờ sử dụng phương án hệ thống hành lang rộng thoáng phối hợp với các dạng lam, cầu thang xương cá, tường trắng đá rửa nổi trội trên nền xanh của cây cối miền nhiệt đới, toàn bộ tạo thành một phong thái “kiến trúc nhiệt đới Sài Gòn” rất đặc trưng.

Mặc dù chỉ đơn cử một số ví dụ tiêu biểu trong bức tranh tổng thể của thiết kế đô thị Sài Gòn giai đoạn 1954-1975, nhưng cũng cho tất cả chúng ta hình dung ra nền thiết kế Sài Gòn giai đoạn này đã có một bước tiến vượt bậc, vừa thích ứng với khí hậu nhiệt đới vừa giải quyết được nhu cầu lối sống đô thị mới của người dân nơi đây. Mỗi khi nhắc đến giai đoạn này, ai cũng đều tự hào về một nền thiết kế có tên gọi chung là phong thái thiết kế “hiện đại nhiệt đới hoá”, một danh xưng được nhiều nhà tìm hiểu quốc tế ưu ái dành tặng.

Với sự phối hợp khá nhuần nhuyễn giữa tính hiện đại và tính dân tộc trong thiết kế, giữa các yếu tố thiết kế, khí hậu và con người, các công trình trong giai đoạn này thật sự đã đặt được nền tảng vững chắc cho các bước tiếp theo của nền thiết kế đương đại Việt Nam.

PGS-TS-KTS. Nguyễn Khởi
(Tạp chí Thiết kế & Đời sống số 68-69)

By ads_law

Trả lời