Bạn đang xem: cham pa

Lời tòa soạn: Như chúng tôi đã đề cập trong những số báo gần đây về vùng Đồng bằng sông Hồng là hợp lưu của những luồng di dân từ hàng ngàn năm trước cho đến đầu thời Đại Việt. Nội dung dưới đây của TS Nguyễn Tiến Đông tiếp tục dòng thảo luận ấy ở một khía cạnh rõ ràng và cụ thể hơn: người Cham pa đã đóng góp như vậy nào vào không gian văn hóa ngay tại kinh đô Đại Việt và vùng phụ cận.


Ngay trên chính Hoàng thành này, những vết tích văn hóa Cham Pa đã hiển hiện khi các nhà khảo cổ học khai quật khu di tích 18 Hoàng Diệu. Trong ảnh, sinh viên đại học nghe nhà khảo cổ học Nguyễn Tiến Đông giới thiệu những di tích thời Lý – Trần (Khu 𝓐). Ảnh: Viện Khảo cổ học (2004).

Làm nhạt nhòa sự mô phỏng phương Bắc

 

Ngay từ buổi đầu của nền độc lập, nhà Tiền Lê đã cất quân đi đánh Cham Pa, sử cũ chép rằng

Chắc nịch trong những năm tháng ban đầu ấy, với những tiếp xúc với Cham Pa, dù thân thiện hay không, thì hình ảnh nhân loại và quốc gia Cham Pa đã in dấu ấn vào vị vua đầu triều của nhà Tiền Lê và đi theo ông là những tù binh, cung nữ, cùng những đồ quý hiếm được mang về Đại Việt. Trong suốt những năm tháng cuối cùng của thế kỷ 10 dưới triều Tiền Lê đã có hơn một lần người Cham Pa quấy rối cương vực và nhân đó quân Đại Việt lại tiến vào Cham Pa, những cuộc tiếp xúc đó ngày càng nhiều hơn, điều độ hơn và đương nhiên những tác động của nền văn minh Cham Pa cũng ngày càng sắc nét hơn vào Đại Việt. Này là những dấu ấn văn hóa trước tiên của xứ Cham Pa đến và ở lại trên kinh thành Hoa Lư của Đại Việt. Vì vậy tất cả chúng ta, sau này còn thấy dấu ấn ấy ở Kinh đô Hoa Lư trên những mặt hổ phù trên thiết kế, trên những hình chạm trên gạch, những cột kinh khắc chữ Phạn… (Hà Văn Tấn 1997). Và trong những cuộc mở cõi về phương Nam của tiền nhân vào thời Lý trở về sau, những yếu tố văn hóa Cham Pa, cả vật thể và phi vật thể, đã liên tục theo bước chân những đoàn quân thắng cuộc trở về và ngày càng để lại dấu ấn hiển hiện rõ ràng hơn, thậm chí đang là nguồn xúc cảm vô bờ cho nền văn nghệ Đại Việt vào thời kỳ sau.

Vì sao các yếu tố Cham Pa lại tác động tới Đại Việt đậm sâu như vậy? Tất cả chúng ta không quên rằng ở thời điểm vừa bước ra khỏi một nghìn năm Bắc thuộc, các vị vua Đại Việt phải nhất định những dấu ấn mới của một quốc gia độc lập. Ngay sau khoảng thời gian lên ngôi vua được một năm, Lý Công Uẩn đã xuống chiếu dời đô về thành Đại La, chắc rằng trong những năm đầu của triều đại nhà Lý, việc xây cất kinh thành mới dựa trên những thành tựu của Đại La cũ phải được thực hiện rất ráo riết và những dấu ấn mới, của một quốc gia độc lập phải được xác lập trên thiết kế, điêu khắc, và phải khác với một nghìn năm nô lệ phương Bắc. Lý Công Uẩn cùng triều đình thấu hiểu cần phải có một diện mạo mới cho kinh thành, một kinh thành của một dân tộc khát khao tự do, khát khao nhất định mình với tư cách một quốc gia không chỉ độc lập về hành chính mà còn cả về tâm hồn, văn nghệ, nhất là nền thiết kế.

 

Nhưng tạo được một hình hài riêng như vậy nào là một bài toán không dễ, bởi kinh thành Thăng Long được dựng lên bằng tâm hồn Việt, ý chí Việt nhưng rõ ràng những tác động từ các nền văn hóa khác là không nhỏ. Đến kỷ nguyên của các triều đại sau, ta sẽ thấy Đại Việt khó lòng thoát khỏi sự mô phỏng về nhiều phương diện từ người láng giềng khổng lồ phương Bắc ấy (chữ “tất yếu” của GS Trần Quốc Vượng, 2000). Tuy vậy, ngay sau ngàn năm Bắc thuộc, sự kháng cự về văn hóa cũng từng đến kỳ nở rộ. Bằng toàn bộ nỗ lực và sự quật cường một nền văn hóa, lòng tự trọng của một dân tộc, thời kỳ Lý – Trần là một cuộc phục hưng mạnh mẽ trong lịch sử dân tộc, nhất là lịch sử ngàn năm Thăng Long. Và tất nhiên điều đó không thể từ trên trời rơi xuống. Trong thời kỳ này, tất cả chúng ta vẫn tiếp nối một văn hóa Đông Sơn rực rỡ còn chứa đựng, dù bị đứt gãy sau ngàn năm thuộc Bắc kết phù hợp với những yếu tố văn hóa ngoại lai – đó chính là nguồn xúc cảm từ Cham Pa, một nước láng giềng đã có một nền văn minh phát triển rực rỡ với một nền văn nghệ làm say đắm lòng người. Từ nguồn văn hóa phương Nam này cha ông tất cả chúng ta đã nhận thấy đây chính là một trong những yếu tố làm nhạt nhòa sự mô phỏng từ phương Bắc, hay nói theo cách của cố GS Trần Quốc Vượng là việc “giải Hoa hóa”. Nhờ đó tiền nhân tất cả chúng ta đã tạo ra một nền văn nghệ thiết kế, điêu khắc, âm nhạc, và một kinh đô rất Việt nhưng cũng chứa đựng nhiều tinh hoa của văn minh bên ngoài.

Ở đây, trong một nội dung nhỏ, tôi chỉ có thể mang ra một vài chứng cứ về sự hiện diện văn hoá Cham Pa hầu hết trên vùng Thăng Long và phụ cận.

 

Những vị trí Cham Pa ở giữa lòng Thăng Long và phụ cận

Xem Thêm  Đăng ký Giấy phép Lái xe Quốc tế ngay tại Ghana - ghana ở đại dương nào

 

Sau những cuộc tiến quân vào Cham Pa, hầu hết vị vua nào, tướng nào của Đại Việt cũng đều mang về nước rất nhiều quân lính, thợ thủ công, vũ nữ, nhạc công… phục vụ cho một tiến trình xây dựng một nền văn nghệ mới của Đại Việt. Những khu định cư  mới của người Chăm được thiết lập xung quanh Thăng Long cả Đông, Nam, Đoài, Bắc. Các nhà phân tích đã biết tới những địa danh như thôn Bà Già bên Hồ Tây (nay thuộc đất làng Phú Gia, phường Phú Thượng, quận Tây Hồ, Hà Nội) là nơi định cư của tù binh Cham Pa từ thời Lý Thánh Tông (Nguyễn Vinh Phúc 1977).


Viên gạch khắc chữ Chăm tại 18 Hoàng Diệu.

Qua bên kia sông Hồng, đến làng Võng La, một địa phận ngay sát sông, các nhà khảo cổ học đã phát hiện trong ngôi chùa làng 2 pho tượng Cham Pa chính hiệu, một là tượng thần Shiva, vật liệu sa thạch, một là tượng Bà mẹ Xứ sở (Thiên Yana) tiếc là pho tượng này đã bị đánh tráo từ những năm 60 của thế kỷ trước, tuy nhiên pho tượng đá sót lại và phiên bản của pho tượng bị đánh tráo thì không ai có thể nói là không phải của người Cham Pa (Nguyễn Tiến Đông; Nguyễn Hữu Thiết 2005). Tôi nghĩ rằng đây cũng là một trong những làng của người Chăm xưa được các vua Việt cho định cư.

Bên xứ Bắc, cả một quần thể di tích chùa chiền được khởi dựng từ thời Lý với những chứng cứ về sự có mặt của văn hóa Cham Pa như cột đá chùa Dạm, bệ sen chùa Phật tích, hình tượng chim thần Garuda chùa Phật tích… Tất cả chúng ta đều biết ở nhiều ngôi chùa Việt Nam người ta đã thống kê được hàng trăm bệ đá hoa sen mang dấu ấn của văn hoá Cham Pa với những nét chạm khắc tinh xảo mà tôi nghĩ có sự tham gia của các nghệ nhân Cham Pa. Những ngôi tháp cổ như Chương Sơn, Bình Sơn với những đặc trưng về gạch, đất nung và nhất là trang trí rất thân thiện với văn hóa Cham Pa từ lâu đã được nhiều người biết tới và Nguyễn Hồng Kiên đã cho rằng nơi đây có sự góp mặt chung tay xây dựng của những người thợ Cham Pa mà anh còn nói thẳng ra là tù binh Cham Pa (Nguyễn Hồng Kiên 2000).

Ở vùng ven sông Đáy thuộc huyện Đan Phượng, Hà Tây cũ ngoài hệ thống các chùa mà những bệ đá hoa sen tác động từ motif bệ thờ Cham Pa đã được nhắc đến, người ta còn thấy những dấu vết các công trình dân sinh như những giếng nước mang đậm tính kỹ thuật của người Cham ở xã Song Phương, điều này cho thấy những người Cham Pa đến Đại Việt không chỉ mang đến những tác phẩm văn nghệ mà còn mang theo cả những tri thức, những kỹ thuật phục vụ cho cuộc sống thường nhật của cộng đồng (Nguyễn Tiến Đông; Ogawa Yako 2000).


Chùa Phú Gia (Bà Già tự) ở phường Phú Thượng, Tây Hồ, Hà Nội. Ảnh: Toàn cầu di sản. 

Có một nhân vật vừa mang tính vật thể vừa phi vật thể có nguồn gốc Cham Pa mà người ta không thể không nhắc đến ở Đại Việt, này là những pho tượng Phỗng. Có thể thấy ở bất cứ nơi đâu từ các tỉnh miền núi phía Bắc, đến châu thổ sông Hồng, Thanh Hóa… trong những ngôi chùa, đền, đình đều có sự hiện diện của nhân vật này. (Nguyễn Xuân Diện 2000).

Phải nói rằng ở trên khắp Đại Việt xưa, sự có mặt của văn hoá Cham Pa là khá thông dụng mà ngày nay tất cả chúng ta còn thấy rất rõ. Trong phạm vi của nội dung này không thể kể ra hết được, hơn nữa với tri thức và sự phân tích vẫn còn hạn hẹp tôi cũng không dám lạm bàn thêm. Nhân nói đến dấu ấn văn hóa phi vật thể của Cham Pa, tôi liều lĩnh nghĩ rằng: Những làn điệu quan họ nổi tiếng của đất Kinh Bắc thoảng đâu đây nhạc điệu của nhạc Cham Pa. Điệu múa dân gian “Con đĩ đánh bồng” mà chúng được thấy trong các hội làng ở châu thổ Bắc bộ, nhất là bên Kinh Bắc khá giống với điệu Múa bóng ở xóm Bóng, thành hố Nha Trang, một lưu dấu sắc nét của điệu múa Cham Pa (Ngô Văn Doanh 2006). Tài liệu cũng cho biết vua Lý rất mê khúc nhạc Tây Thiên của Cham Pa. (Ngô Sĩ Liên 1967). Tựu trung, những dấu ấn văn hóa phi vật thể của Cham Pa là khá nhiều, cần phân tích kỹ hơn để có thể có những nhận xét xác đáng.

 

Dấu ấn văn hóa Cham Pa trên văn nghệ thiết kế

 

Mặc dầu người ta nói nhiều đến sự tác động văn hóa từ Cham Pa qua văn nghệ điêu khắc và thiết kế, tuy nhiên vẫn đang là chưa đủ, tư liệu vật chất quả thật không nhiều hơn nữa còn tản mát. Chỉ những năm gần đây, với cuộc khai quật di tích Hoàng Thành Thăng Long ở 18 Hoàng Diệu, Ba Đình, Hà Nội, một hệ thống di tích thiết kế và di vật với đủ các loại hình từ gốm sứ, đồ kim loại, mộ táng, đồ gỗ… nhất là những di vật trang trí thiết kế bằng đất nung, gạch, ngói có trang trí hoa văn, những cấu kiện thiết kế bằng đá có trang trí rồng, phượng… của Hoàng Thành Thăng Long xưa được các nhà khảo cổ học làm xuất lộ đã phân phối cho những nhà phân tích một khối tư liệu khổng lồ đủ để nhất định có một Thăng Long “bằng xương bằng thịt” tồn tại và phát triển không ngừng trong lịch sử.


Trang trí thiết kế bằng đá mô típ hoa dây tại 18 Hoàng Diệu.

Xem Thêm  Rau rừng Việt Nam - rau cóc

Trang trí thiết kế bằng đá mô típ hoa dây tại tháp Dương Long.

Trước khi có cuộc khai quật này, những tư liệu vật chất về Thăng Long xưa, nhất là thời Lý – Trần còn quá khiêm tốn, chưa đủ để mang ra những nhận định táo bạo và chuẩn xác. Nhưng với khối tư liệu mà tất cả chúng ta đang nắm giữ, tôi cho rằng: Trên kinh thành Thăng Long xưa, sự hiện diện của văn hóa Cham Pa là rất rõ. Tôi muốn nói về vật liệu thiết kế và văn nghệ tạo hình. (Trong phần này tôi chỉ nói đến thời kỳ Lý-Trần).

 

Vật liệu gạch

 

Nếu như những viên gạch của thời kỳ Đại La hầu hết có màu xám với độ nung khá cao, cứng và khó chạm khắc thì gạch của Hoàng Thành Thăng Long thời kỳ này đại phòng ban là có màu đỏ tươi, vật liệu mịn, độ nung không cao và dễ gọt cắt, chạm khắc. Những đặc trưng kỹ thuật này cho thấy đã có sự thay đổi lớn trong kỹ thuật làm gạch để phục vụ cho một ý đồ tạo hình và xây dựng khác với thời trước đó. Tôi nghĩ rằng kỹ thuật này có thể đã được tham khảo từ kỹ thuật làm gạch của Cham pa, một dân tộc sản xuất và sử dụng gạch bậc thầy ở khu vực. Ý nghĩ này càng được củng cố trong tôi khi phát hiện viên gạch có viết những dòng chữ Chăm trên cả hai mặt gạch. Xem xét thật kỹ có thể nhận thấy những dòng chữ  này được viết lên gạch khi còn ở dạng mộc, thậm chí còn chưa khô. Dứt khoát không phải viết khi đã nung. Tôi là người mù chữ Chăm, mà lại Chăm cổ nữa thì càng tịt nên không dám nói gì về nội dung. Nhưng sự xuất hiện của viên gạch này có ý nghĩa cực kỳ to lớn cho việc phân tích. Trước hết nó nhất định sự có mặt của người thợ Chăm trên Hoàng Thành Thăng Long là sự thật như sử đã chép. Thứ hai, điều này trọng yếu hơn với tôi, nó chứng tỏ người thợ Chăm ở Thăng Long không chỉ là người thợ xây mà đang là người làm ra những viên gạch đó, và chính họ đã mang đến Thăng Long kỹ thuật làm ra những viên gạch đỏ tươi, tạo hình đẹp, cùng với màu đỏ của bộ mái tuyệt vời đẹp và rất Việt xây cất lên những thiết kế lung linh, lộng lẫy của Thăng Long khác xa những viên gạch xám đậm chất phương Bắc trước đó.    

 

Vật liệu đá

 

Trên kinh thành Thăng Long người ta có thể nhận thấy có rất nhiều cấu kiện thiết kế bằng đá, chủ đạo là sa thạch, một loại đá rất thân thiện với người thợ Cham Pa, loại đá không có thớ, dễ đục đẽo, tạo hình.

 

Lá đề cân trang trí hình chim phượng tại 18 Hoàng Diệu (trái) và Lá nhĩ, hay gọi là tympan theo các học giả phương Tây trên trán các ngôi đền thờ Cham Pa.

Hầu hết toàn thể các tảng kê cột của thiết kế Hoàng Thành đều bằng đá và được chạm hoa sen rất đẹp, nhất là những tảng kê cột thời Lý. Những bệ tượng tạo hình rồng, nhất là những bậc lan can trang trí rồng, phượng, sóng nước, vân mây cực kỳ tinh xảo của thời Lý chắc sẽ có sự can thiệp của người thợ đá Cham Pa, thực hiện những ý tưởng Việt để tạo ra những tác phẩm tuyệt vời đến vậy.

 

Văn nghệ tạo hình

 

Ở đây tôi không dám lạm bàn quá sâu, đơn giản chỉ vì tôi chưa lúc nào là người phân tích chuyên nghiệp về ngành nghề này, tuy nhiên với những gì thu lượm, học hỏi được trong những năm vừa qua tôi cũng xin có dăm ba ý kiến.


Tượng Kinari chùa Phật Tích, Bắc Ninh.

– Trước hết về biểu tượng lá đề ở Hoàng Thành, rõ ràng này là vật trang trí thiết kế, tuy nhiên nó còn mang tính quyền uy của vương triều. Hình tượng lá đề lớn, có tạo hình rồng hoặc phượng được đặt ở trung tâm bờ nóc của thiết kế (vị trí của mặt nhật, nguyệt, hồ lô…trên các thiết kế Trung Hoa hay tác động Trung Hoa) là một sáng tạo tuyệt vời của tiền nhân tất cả chúng ta, Trung Hoa không có motif này. Nhưng vì sao lại là motif lá đề, tôi mạnh dạn cho rằng nguồn xúc cảm của sự sáng tạo ấy tới từ cái lá nhĩ, hay người Tây gọi là tympan trên trán các ngôi đền thờ Cham Pa. Ở Cham Pa, lá nhĩ trang trí các vị thần, đặt ở trên cửa ra vào của ngôi đền thờ, còn ở Đại Việt lá đề trang trí linh thú như rồng, phượng, đem đặt trung tâm bờ nóc. Thế là xong, người Chăm không thấy này là của mình và người phương Bắc cũng chịu, không thể bảo là của họ, và đó chính là Đại Việt. Còn cái lá đề lệch, nhìn qua ta thấy nơi nào đó phảng phất hình bóng của vật trang trí góc tháp Chăm (người Pháp gọi là pierre {d}’accent), nhưng cũng không hoàn toàn là vậy, chỉ phảng phất thôi và ở Cham Pa nó được đặt ở các góc tháp, đền để tạo ra sự cất cánh bổng, nhẹ nhõm cho một khối gạch đá khổng lồ. Còn ở đây, nó chạy dọc hai bên bờ nóc, chạy xuống bờ dải cùng với tàu mái lượn lên, với những hàng ngói ống có đầu ngói trang trí phong phú và cái lá đề tinh xảo trên lưng tạo ra một bộ mái cực kỳ mỹ miều và thanh thoát. Thế cũng là ổn, không ai phủ thu được một bộ mái cung đình Đại Việt. Cái giỏi của cha ông ta là vậy.

Xem Thêm  Kẹo Socola Noel hình cây gậy của Mỹ, giá rẻ nhất - kẹo cây gậy


Tượng thần Shiva (chùa Võng La, Đông Anh, Hà Nội). Vật liệu đá.

– Lại bàn thêm về một số hình tượng khác như đầu rồng, tất cả chúng ta dễ nhận thấy rồng thời kỳ này có cái vòi, cái nanh, cái lưỡi mang dáng dấp của makara Cham Pa (Hà Bích Liên 1998), nhưng rồng của Đại Việt ngậm ngọc và có một cái bờm vút cao nhẹ nhõm cất cánh bổng phía sau gáy, cái đó Cham Pa không có được. Còn cái thân uốn lượn của con rồng thời Lý-Trần, nhất là thời Lý thì đúng là một tuyệt tác của tổ tiên tất cả chúng ta. Những mặt hổ phù, hình như cũng mang xúc cảm từ mặt kala của Cham Pa chăng? Và còn Garuda, Kinnara của Cham Pa thì mọi người đều thấy xuất hiện khá nhiều trên các thiết kế Lý-Trần nhất là các đền đài mà tôi chắc không thiếu được chúng ở tháp Báo Thiên kỳ vĩ nay đã không còn.

 

Tạm kết

 

Như trên tôi đã nói, sau một ngàn năm Bắc thuộc, nước Đại Việt ra đời và bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập. Những gì người phương Bắc mang đến và để lại trong nền văn hóa Việt quả thật không nhỏ và nó cũng phần nào, cùng với yếu tố văn hóa nội lực của xứ này tạo ra một bản sắc riêng của phương Nam. Ở đây tôi lại viện dẫn cố GS Trần Quốc Vượng:

 

Đọc những dòng trên tôi thiết nghĩ, việc Đại Việt lấy nguồn xúc cảm từ phương Nam, từ Cham Pa để tạo ra một đối trọng với phương Bắc, một diện mạo mới phấn đấu tách khỏi sự ràng buộc trong văn hóa từ phương Bắc cũng là điều tự nhiên, hoàn toàn tự nhiên. Cha ông tất cả chúng ta đâu có photocopy Cham Pa, cha ông tất cả chúng ta học hỏi tiếp nhận và sáng tạo những tinh hoa ấy dựa trên một nền tảng văn hóa địa phương, trên nguồn lửa từ Mặt trời Đông Sơn bùng phát sau ngàn năm Bắc thuộc tưởng chừng như đã tắt để thắp sáng một ngọn lửa Việt không chỉ trên kinh đô Thăng Long mà còn trên cả xứ sở này.

 

——-

* TS, Viện Khảo cổ học.

Tài liệu tham khảo

1. Ngô Sĩ Liên 1967. Đại Việt sử ký toàn thư, tập 1. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr. 168, 190.

2. Trần Quốc Vượng 2000. Trên vùng đất ngàn năm văn vật. NXB Hà Nội, tr. 142, 143,145.

3. Nguyễn Vinh Phúc 1987. Tìm thấy thôn Bà Già Hà Nội, trong Những phát hiện mới về khảo cổ học 1986, Hà Nội, tr 280-281.

4. Nguyễn Xuân Diện 2000. Những phát hiện mới về loại các tượng phỗng Chàm trong các di tích, trong Những phát hiện mới về khảo cổ học 1999, Hà Nội, tr 727-728.

5. Nguyễn Tiến Đông, Nguyễn Hữu Thiết 2005. Hai pho tượng Chăm tại chùa Bạch Sam (Hà Nội), trong Những phát hiện mới về khảo cổ học 2004.

6. Nguyễn Tiến Đông, Ogawa Yako 2000. Hai giếng nước có kỹ thuật Cham Pa ở xã Song Phương (Đan Phượng, Hà tây). trong NHững phát hiện mới về khảo cổ học 1999, Hà Nội, tr 727-728.

7. Hà Văn Tấn 1997. Theo dấu các văn hoá cổ. NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 791-793.

8. Nguyễn Hồng Kiên 2000. Có hay không nghệ nhân-tù binh Cham Pa trong việc xây dựng tháp Then – Bình Sơn, trong NPHMVKHC 1999, tr 744-745.

9. Hà Bích Liên 1998. Nhệ thuật cổ Cham Pa – Những dấu ấn của giao lưu văn hóa khu vực,  Phân tích Đông Nam Á số 2-1998, tr 75-80.

10. Ngô Văn Doanh 2006. Lễ vía Bà Thiên Yana với tục thờ Mẫu của người Chăm và người Việt. Phân tích Đông Nam Á số 2-2006, tr 48-53.

tác giả


Xem thêm những thông tin liên quan đến đề tài cham pa

Treasures of Champa Kingdom

  • Tác giả: Carl Weiss
  • Ngày đăng: 2013-10-28
  • Nhận xét: 4 ⭐ ( 7704 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Video produced by Weiss Communications for International Marine Salvage.

Văn Hóa Champa Trong Dòng Chảy Văn Hóa Việt, Văn Hóa Chăm Pa

  • Tác giả: nhlhockeyshopuk.com
  • Nhận xét: 3 ⭐ ( 7911 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Dọc dải đất Việt Nam ngày nay vào thời xưa đã từng tồn tại ba quốc gia, Về đại thể thì miền bắc là lãnh thổ Đại Việt, miền trung là địa phận của vương quốc văn hóa Chăm Pa và miền nam là một phần lãnh thổ của vương quốc Phù Nam

Văn nghệ Chăm Pa trong mắt Trần Kỳ Phương

  • Tác giả: thethaovanhoa.vn
  • Nhận xét: 3 ⭐ ( 9403 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm:

sự thành lập và quá trình phát triển của vương quốc chăm-pa

  • Tác giả: hoc24.vn
  • Nhận xét: 5 ⭐ ( 6262 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: sự thành lập và quá trình phát triển của vương quốc chăm-pa

Trang chủ

  • Tác giả: cham-pa.vn
  • Nhận xét: 4 ⭐ ( 4218 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm:

Chăm pa là nước nào?

  • Tác giả: atabook.com
  • Nhận xét: 5 ⭐ ( 4548 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Chăm pa là tên của loài hoa sứ (còn tồn tại tên gọi khác là hoa đại, tên khoa học là Michelia Champacca Linnae). Đồng thời, Chăm Pa cũng là tên của một địa phương ở vùng Đông Bắc Ấn Độ, đặt theo thói quen của nhiều nước Đông Nam Á thời bấy giờ.

KHÁM PHÁ VĂN HÓA CHĂM PA DỌC MIỀN TRUNG VIỆT NAM

  • Tác giả: hanamihotel.com
  • Nhận xét: 4 ⭐ ( 9820 lượt nhận xét )
  • Khớp với kết quả tìm kiếm: Về đại thể thì miền bắc là lãnh thổ Đại Việt, miền trung là địa phận của vương quốc văn hóa Chăm Pa và miền nam là một phần lãnh thổ của vương quốc Phù Nam.

Xem thêm các nội dung khác thuộc thể loại: Khám Phá Khoa Học

By ads_law